მაგიიდან სამოქალაქო რელიგიამდე

Для меня всегда было и есть что-то глубоко омерзительное во всяком «культе», в фанатизме в любой форме, фанатизм мне кажется самой страшной, безобразной, унизительной и опасной чертой человека. Как это ни покажется странным, но он вызывает во мне прежде всего физиологическую реакцию: я чувствую всю его противоестественность, то есть противность моему естеству, сама моя природа ему противится, и весь мой организм реагирует на него легким, отдаленным позывом к тошноте. Меня начинает мутить, и тогда я знаю, что это не только отвратительно, но и противоестественно: этот пробный камень физиологической реакции еще никогда не подвел меня.

  Нина Берберова. “Курсив мой”

 

14 იანვარს, იესო ქრისტეს წინადაცვეთის სადღესასწაულო ქადაგებაში, მოსკოვის საპატრიარქო ტახტის მოსაყდრემ მიტროპოლიტმა კირილე გუნდიაევმა რელიგიური რიტუალები სამხედრო აღლუმებს და სხვა სახელმწიფო ცერემონიებს შეადარა: “აღლუმი ახდენს მისი მონაწილეების მობილიზაციასა და აღზრდას” –  განაცხადა მისმა მაღალყოვლადუსამღვდელოესობამ. 

რიტუალი (ritualis, ritus – ლათ. რელიგიური წესი, საზეიმო ცერემონია) არის რთული სიმბოლური ქცევის ისტორიულად ჩამოყალიბებული ფორმა, ქმედებათა კოდიფიცირებული სისტემა, რომელიც გამოხატავს გარკვეულ სოციალურ და კულტურულ ურთიერთობებს, იქნება ეს კონკრეტული ღირებულებებისა და ავტორიტეტების აღიარება, სოციალურ-ნორმატიული სისტემის განმტკიცება და ა. შ. ადამიანის სტატუსის ცვლილებას ხშირად თან ახლავს რიტუალი, მაგალითად: ქორწინება, დაკრძალვა, ნათლობა და სხვ. მრავალრიცხოვანი ჯგუფების ერთობლივი ლოცვაც რიტუალით გამოიხატება: ლიტურგია, წირვა. 

თითქმის ყოველი რელიგიური დოქტრინა შეიცავს სიმბოლოების კრებულს, რომლებიც ადამიანებში პატივისცემას და მოწიწებულ შიშს იწვევს. ეს სიმბოლოები მორწმუნეთა თემის მიერ აღსრულებული  რიტუალების მნიშვნელოვანი ელემენტები არიან. მიუხედავად იმისა არის თუ არა მოცემულ რელიგიურ დოქტრინაში ღმერთის იდეა, პრაქტიკულად ყოველთვის ფიქსირდება ისეთი ობიექტები ან არსებები, რომელთა მიმართ თაყვანისცემა და მოწიწება გამოიხატება. ზოგიერთ რელიგიებს ახასიათებთ რწმენა არა პერსონიფიცირებული ღვთაებისადმი, არამედ აბსტრაქტული “ღვთიური ძალისადმი”. სხვებში კი ხდება ისეთი პერსონების თაყვანისცემა, რომლებიც ღმერთები არ არიან: მაგალითად ბუდა, კონფუციუსი.

რელიგიური რიტუალები შეიძლება იყოს ლოცვები, საგალობლები, ცეკვები, პროცესიები, გარკვეული ტიპის საკვების მიღება ან მარხვა. რიტუალური აქტები მჭიდროდაა დაკავშირებული რელიგიურ სიმბოლოებთან, ამიტომაც ისინი განიხილებიან, როგორც ყოველდღიური ცხოვრების წესებისაგან სრულიად განსხვავებულნი. ხშირად რელიგიურ რიტუალებს ადამიანები განმარტოებით ასრულებენ, მაგრამ ყველა რელიგიაში არსებობენ აქტები, რომლებშიც მორწმუნეთა მრავალრიცხოვანი ჯგუფები მონაწილეობენ. ოფიციალური ცერემონიები ტარდება სპეციალურად გამოყოფილ ადგილებში – ეკლესიებში ან ტაძრებში. 

მკვლევარები კოლექტიური რიტუალების არსებობას განიხილავენ, როგორც რელიგიის მაგიისაგან განსხვავების ფაქტორს, თუმცა ამ განსხვავების მკაფიოდ გამოკვეთა ყოველთვის შესაძლებელი არ არის. მაგია წარმოადგენს ქმედებებს, რომელთა მიზანია სხვადასხვა საშუალებებით (ნივთები, შელოცვები)  ღვთაებრ და ბუნების ძალებზე ზემოქმედება. მაგალითად პოლინეზიის კუნძულებზე მცხოვრები ტომები ყოველთვის ასრულებენ მრავალ მაგიურ რიტუალს ზღვაში მოგზაურობის წინ. 

ტრადიციული ტიპის საზოგადოების ცხოვრებაში რელიგიას ძირითადი ადგილი უკავია. რელიგიური სიმბოლოები და რიტუალები ხშირად ინტეგრირდება საზოგადოების კულტურაში: მუსიკა, ფერწერა, ცეკვა, ფოლკლორი და ლიტერატურა. მცირე კულტურებში არ არსებობს პროფესიონალი სამღვდელოება, თუმცა ყოველთვის მოიპოვებიან ადამიანები, რომელთა ძირითადი საქმიანობაც რელიგიური (და ხშირად მაგიური) რიტუალების აღსრულებაა. მართალია ამგვარი ადამიანების ჯგუფები განსხვავდებიან ერთმანეთისაგან, მაგრამ ყველაზე გავრცელებულ ტიპად შეიძლება დასახელდეს შამანი. ითვლება, რომ რიტუალების აღსრულებისას შამანს შესწევს უნარი იყოს შუამავალი ადამიანსა და ზებუნებრივ ძალებს შორის.

იური ლოტმანი წერდა, რომ რიტუალი წარმოადგენს მექანიზმს, რომლის საშუალებითაც ხდება ინდივიდის თანაზიარება ჯგუფურ ხსოვნასთან. რიტუალში მთავარ როლს თამაშობს ხსოვნის ორგანიზირება, ამიტომ ის ქმნის მუდმივ ორგანიზირებად სისტემას, რომელიც მკვეთრად ზღუდავს ან საერთოდ არ ტოვებს სივრცეს ევოლუციისათვის. რიტუალი ართმევს ცალკეულ ინდივიდს ინდივიდუალური მოქმედების უნარს და აბსოლუტურად წინასწარ განსაზღვრულს ხდის ამ უკანასკნელს.

რიტუალი შეიძლება იყოს საკრალური ქმედება, რომელიც საგნებს ანიჭებს განსაკუთრებულ სიმბოლურ თვისებებს. კულტურის ფილოსოფიის ტრადიციული გაგებით რიტუალი განიხილებოდა, როგორც ჯანსაღი ტექნოლოგიური რეცეპტის ატრიბუტი, რომელიც სრულიად უმნიშვნელო იყო პრაქტიკული შედეგის მიღწევისათვის. მისი აუცილებლობა კი გამოწვეულია პოზიტიური ცოდნის დეფიციტითა და რეალური მიზეზების ყალბით შეცვლით. თუმცა, თანამედროვე ისტორიულ-კულტურული კვლევები, რომლებიც ადამიანების ქცევის სპეციფიური ტიპების რეკონსტრუქციას ახდენენ, აფიქსირებენ რიტუალურისა და პრაგმატულის ურთიერთოების ცვლილებას. არქაულ კულტურებში რიტუალი აღმოჩნდა ადამიანის ყოველდღიური შრომითი საქმიანობის საფუძველი, ადამიანური კოლექტივების ინტეგრაციისა და მთლიანობის გარანტი, ანუ სოციალური და ფსიქოლოგიურ ფუნქციების მატარებელი.  

რიტუალი აკავშირებს კოსმოლოგიას სოციალურ ორგანიზაციასთან. აგრეთვე მრავალფეროვანია რიტუალის კავშირი ეთნოსის ცხოვრებასთან. ეთნოლოგები მას სოციალური კომუნიკაციის სიმბოლურ საშუალებას უწოდებენ.

სიმბოლურად რიტუალი არის კოსმიური ძალების ქმედება, რომელშიც თემის ყველა წევრი იღებს მონაწილეობას. მისი საშუალებით რელიგია ასრულებს თავის ერთ-ერთ მთავარ ფუნქციას – საზოგადოების ფსიქოლოგიურ დაცვას. წინაპრების სულები და ღმერთები ადამიანების დამცველები და დამხმარეები ხდებიან, ასწავლიან თუ რა და როგორ უნდა გააკეთოს. რიტუალური ურთიერთობისას გადაილახება ადამიანის მარტოობა, გაუცხოების გრძნობა, მტკიცდება ჯგუფთან კუთვნილების შეგრძნება. 

რიტუალური კულტურის საფუძველს წარმოადგენს არქაული ადამიანის სულიერი მოთხოვნილება, რათა ზებუნებრივმა ძალებმა დაიცვან ის და მისი სამეურნეო საქმიანობა. რიტუალიზაციის გენეზისი შეიძლება განხილულ იქნას, როგორც ევოლუცია მსხვერპლშეწირვის უძველესი რიტუალებიდან თანამედროვე რელიგიური და ყოფითი რიტუალების მრავალფეროვნებამდე. 

რიტუალი არ უნდა აგვერიოს უფრო ფართო ცნებაში, რომელსაც ადათი წარმოადგენს. ადათი მემკვირდრეობით მიღებული ქცევის სტერეოტიპული ფორმაა, რომელიც მეორდება გარკვეულ საზოგადოებასა თუ სოციალურ ჯგუფში და არის მათი წევრების ჩვეულება. რიტუალი კი ადათის სახეობაა, ტრადიციული ქმედება, რომელიც ახლავს ადამიანური კოლექტივის ცხოვრების მნიშნელოვან მოვლენებს. ტრადიცია მოვლენების გაცილებით ფართო წრეს მოიცავს და ახასიათებს სოციალური ცხოვრების ყველა სფეროს და ყველა კულტურას. ამგვარად, წარმოჩნდება ისტორიულობა, თავისებური ევოლუცია, ყველაზე მნიშვნელოვანი რიტუალებისა და ცერემონიების გადაზრდა ადათში, შემდეგ კი ტრადიციაში.

აღმოსავლეთის კულტურა მჭიდროდ არის დაკავშირებული რიტუალებთან.  ძველი აღმოსავლური რელიგიური კულტების საფუძველი იყო მიწათმოქმედების საჭიროებები, მოსავლის მოთმინებით ლოდინის აუცილებლობა, წელიწადის დროების ზუსტი გამოთვლა, ანუ ის მიზეზები, რომლებიც განაპირობებენ ადამიანის ინტერესს ზეცის, მიწის, საჰაერო სივრცის, ბუნების ძალებისა და სტიქიების მიმართ. ამ პერიოდისათვის დამახასიათებელია ყოფითი საქმიანობის და რელიგიური რიტუალების არადიფერენცირებულობა. ამას გარდა, უძველესი საზოგადოებების თვისებაა მითისა და რიტუალის, როგორც ერთი მთლიანისა და ადამიანის ცხოვრების განმსაზღვრელის აღქმა. არქაული კულტურის თანამედროვე მკვლევარები მივიდნენ დასკვნამდე, რომ რიტუალს ცენტრალური ადგილი ეკუთვნის არქაული კოლექტივების ცხოვრებაში, იგი განსაზღვრავს ამ ცხოვრების მიზანსა და აზრს და ადგენს მისი ორგანიზაციის წესებს. ამგვარი კოლექტივის წევრს არ ჰქონდა ცხოვრების გზის და საკუთარი ქცევის ტიპის არჩევანი – ყველაფერი რეგულირდებოდა რიტუალებით და ადათებით, რომლებიც თაობიდან თაობას გადაეცემოდა. რიტუალი არ მოითხოვს თავის არგუმენტირებას, რადგან სრულიად საკმარისია წინაპრების დადებითი გამოცდილება. რიტუალი არის ინფორმაციის არხი, რომლითაც წინაპრების გამოცდილება შთამომავლებს გადაეცემათ. 

მირჩა ელიადე აღნიშნავს, რომ რიტუალი არის მარადიული დაბრუნების იდეის, სამყაროს ციკლურობის, ანუ კოსმოსის რეგულარული დაშლის, ქაოსის ზეიმის და სამყაროს მოსაწესრიგებლად ქმნილების ახალი აქტის განხორციელების გამოხატულება. არქაული ცნობიერებისათვის აწმყო არის არქეტიპული წარსულის განმეორება. მითის თანახმად, რაც შექმნილი იყო სამყაროს დასაბამისას, სიმბოლურად კვლავ და კვლავ იქმნება სწორედ რიტუალების საშუალებით; ამგვარად, რიტუალის აღსრულებისას მისი მონაწილეები თითქოს მითის წიაღში აღმოჩნდებიან. 

უძველეს რიტუალებს შორის უმთავრესს წარმოადგენს მსხვერპლშეწირვა. ამ რიტუალთან პირდაპირ დაკავშირებული ქმედებები იყო შესაბამისი ადგილის მომზადება, კოცონის დანთება, მსხვერპლის დაკვლა, საკმევლისა და სასმელის გამოყენება. მაგრამ აგრეთვე წარმოითქმებოდა სპეციალური სადიდებელი ჰიმნები, ეწყობოდა სამხედრო შეჯიბრებები, მაგალითად ინდოეთში ხდებოდა პოეტური შეჯიბრებები ქურუმთა შორის. 

რიტუალური კულტურის განვითარების უძველეს პერიოდს ეკუთვნის მაგიის ფენომენი, რომელიც გენეტიკურადაა დაკავშირებული პრიმიტიული აგრარული მეცხოველეობის და რეწვით ტექნიკებთან, აგრეთვე თემურ, გვაროვნულ, ოჯახურ, პატრიარქალურ ურთიერთობებთან; უფრო გვიანდელი ხანის რიტუალებისათვის დამახასიათებელია მაგიური ელემენტების ჩანაცვლება სიმბოლურითა და კარნავალურით. არქაული ადამიანის მთელ მსოფლმხედველობას შეიძლება მაგიური ვუწოდოთ. პირველყოფილი რელიგიები მთლიანად იყვნენ გამსჭვალული მაგიით, ერთი და იგივე რიტუალები გამოიყენებოდა როგორც რელიგიური, ასევე მაგიური მიზნებისათვის. რიტუალის აღსრულებისას დაშვებულ შეცდომას ქურუმი მაგიური შელოცვით ასწორებდა. თვითონ რიტუალიც გარკვეულწილად იყო მაგიური ქმედება, რადგან წარმოადგენდა ღმერთებზე ზეგავლენის მოხდენის მცდელობას. პირდაპირ მაგიური ცერემონიებიდან სიმბოლურ და კარნავალურ რიტუალებზე გადასვლა გვევლინება რიტუალური ტრადიციის ისტორიის ახალი პერიოდის დასაწყისად. ეს პროცესი ღრმავდება საზოგადოების ტოტალური გარდაქმნის პერიოდში, როდესაც ტრადიციული მაგიური ცერემონიები ან დავიწყებას მიეცემა ან რელიგიურ რიტუალებად გარდაიქმნება. 

აღნიშნული პერიოდი ხასიათდება ქურუმთა ძალაუფლების ზრდით და გაძლიერებით, აგრეთვე მათი სპეციალიზაციის გაღრმავებით. იყვნენ მთავარი ქურუმები, რომლებიც რიტუალის აღსრულებას ზედამხედველობდნენ; უშუალოდ აღმასრულებელი ქურუმები და მათი თანაშემწეები – ჰიმნების, ლოცვების მკითხველები და მგალობლები. მთავარ ქურუმს ჰქონდა მნიშვნელოვანი ფუნქცია – იგი უზრუნველყოფდა რიტუალის სწორ თანმიმდევრობას და წესრიგს, რადგან ყოველ შეცდომას შეეძლო გამოეწვია ღმერთების რისხვა და სასჯელი. 

დროთა განმავლობაში რიტუალი უფრო რთული, სტრუქტურირებული, დახვეწილი და ეზოთერული ხდებოდა, რაც ხალხის წარმოდგენებში ბუნებრივად გამოკვეთდა ქურუმის განსაკუთრებულ როლს, რადგან მხოლოდ ქურუმები ერკვეოდნენ რიტუალის ყველა დეტალში. ითვლებოდა, რომ სწორად ჩატარებული რიტუალი ქურუმს ამაღლებდა იმის დონემდე, ვის მიმართაც ეს რიტუალი იყო მიძღვნილი, ანუ ღმერთამდე. შესაბამისად ყალიბდებოდა შეხედულება ქურუმების უდიდესი მაგიური ძალისა და გავლენის შესახებ.

იცვლებოდა რიტუალის კულტურული სტატუსიც. ღმერთებთან ურთიერთობის საშუალებიდან იგი თანდათან თვითმიზნად გადაიქცა. სწორედ ამ პერიოდში იძენს რიტუალური ქმედება იმ თვისებებს, რომლებსაც განიხილავს თანამედროვე მეცნიერება: რთული სიმბოლური ქცევის ფორმა, მკვეთრად სტილიზებული ქმედებების, ჟესტებისა და სიტყვების დეტალურად დაგეგმილი სისტემა, რომელიც გამოხატავს გარკვეულ კულტურულ ღირებულებებს. რიტუალი რჩება არქაული საზოგადოების წევრთა მსოფლმხედველობის საფუძვლად, მაგრამ დისტანცია საკრალურ სამყაროსა და ჩვეულებრივი ადამიანის სამყაროს შორის უფრო და უფრო იზრდება. 

ემილ დიურკჰეიმმა “რელიგიური ცხოვრების ელემენტალურ ფორმებში” (1912) გაანალიზა რიტუალების, როგორც ერთიანი ორგანიზებული სისტემის ფუნქციათა მრავალფეროვნება. ავსტრალიელი აბორიგენების რელიგიური წარმოდგენებისა და რიტუალების განხილვისას დიურკჰეიმმა დაასკვნა, რომ მათი სამყაროს საკრალურად და პროფანულად გაყოფა განასახიერებს საზოგადოების, როგორც განსაკუთრებული რეალობის, გამოყოფას ამქვეყნიური ცხოვრებისაგან. ავსტრალიელ აბორიგენებს ორი ცხოვრების და ორი სამყაროსი სწამთ, და ეს დუალიზმი აისახება მათ რიტუალებში. რელიგიური კულტი წარმოადგენს რიტუალების ერთობლიობას, რომელიც ახორციელებს აღნიშნულ დუალიზმს ადამიანთა ქცევებში და არ უშვებს ორი განსხვავებული სამყაროს ერთმანეთში შერევას. სწორედ ამით აიხსნება ორი კატეგორიის – უარყოფითი და დადებით რიტუალების არსებობა. უარყოფითი რიტუალები წარმოადგენენ აკრძალვების, ტაბუების სისტემებს, რომლებიც მკვეთრად ყოფენ ერთმანეთისაგან საკრალურსა და პროფანულს: მაგალითად არასაკრალურ არსებას არ შეუძლია საკრალურის შეხება. დადებითი რიტუალები კი პირიქით, აახლოებენ მორწმუნეს საკრალურ სამყაროსთან. ამ ტიპის რიტუალებია: ტოტემური ცხოველის ერთობლივი შეჭმა, მსხვერლშეწირვა, ღმერთის კეთილგანწყობის მოსაპოვებლი გარკვეული ქმედებები; გარდა ამისა დიურკჰეიმი გამოყოფს კიდევ ერთ განსაკუთრებულ ტიპს: ცოდვის გამოსყიდვის რიტუალებს, რომლებსაც აღასრულებენ ღმერთის რისხვის შესამსუბუქებლად ან მისი თავიდან აცილების მიზნით. აგრეთვე არსებობენ უარყოფითი ზებუნებრივი ძალებისაგან დაცვის რიტუალები, რომელთაც ავსტრალიელი აბორიგენების გარდა ქართულ რელიგიურ პრაქტიკაშიც ვხვდებით: “მამა გაბრიელი მუდამჟამს ცდილობდა ათასგვარი მანქანებით ჩვენს ცხოვრებაში შემოჭრილი ბოროტი ლოცვის ძალით დაეთრგუნა…: – ჯადო და ყავაში ჩახედვა ისეა ერთმანეთთან დაკავშირებული, როგორც პური და ცომი… ჯადო შეიძლება უბრალო მომსვლელს, თუნდაც კეთილისმყოფელს მოჰყვეს… საზიარებელი ბარძიმის გარდა, ყველაფერს უნდა გადასახო ჯვარი. როდესაც ქუჩაში რაიმე ნივთი გდია, ვაითუ ბოროტის დაგდებულია. როცა გინდა სხვა არ დაბრკოლდეს, სამების სახელით შეგიძლია თვალითაც გადასახო ჯვარი.” ჟურნალი კარიბჭე N 26, 2009. 

პირობითად რიტუალები შეიძლება შემდეგნაირად დავყოთ: მისტერიები – ყველაზე რთული სტრუქტურის რიტუალებია, რომლებშიც მრავალი ადამიანი მონაწილეობს. მისტერიები სიმბოლური ფორმით განასახიერებენ კოსმოგონიურ ან მითოლოგიურ სიუჟეტებს. მაგიური რიტუალები წარმოადგენენ ადამიანის სამყაროზე და ზებუნებრივ ძალებზე გავლენის გახორციელებას, ხოლო ლოცვა-ვედრებითი რიტუალები კი სამყაროს მმართველი ღვთაებებისადმი მიმართულ თხოვნებს, რათა მათ შეასრულონ გარკვეული ქმედებები. ამ რიტუალებში თხოვნის გარდა მოიაზრება ის გარემოებაც, რომ მლოცველი ზუსტად ასრულებს სხვა რიტუალებს (მაგ. მსხვერპლშეწირვას), რაც უფრო რეალურს ხდის თხოვნის შესრულების ალბათობას. მსხვერპლშეწირვა არის ზებუნებრივი ძალების  სასარგებლოდ ისეთ რამეზე უარის თქმა, რაც ეკუთვნის ადამიანს ან ადამიანთა ჯგუფს. უარის თქმის ფორმები მრავალია: ქონების რიტუალური დაწვა, მისი გადაცემა ტაძრისათვის და სხვ. ქება-დიდების რიტუალები, როგორც ლოცვა-ვედრებითი, მიმართულია ზებუნებრივი არსებებისადმი, მაგრამ ისინი თხოვნებს კი არ შეიცავენ, არამედ წარმოადგენენ ამ არსებებისადმი ადამიანის მოწიწების და შიშის ექსტატიური დამოკიდებულების გამოხატვას.

ანტიკური ხანის საბერძნეთში სისხლიანი მსხვერპლშეწირვის ფენომენი სხვადასხვა წყაროებიდან კარგადაა ცნობილი. ჰომეროსის პოემების გმირები ღმერთებს აღუთქვამენ ისეთი ხარების შეწირვას, რომლებიც არასოდეს ყოფილან უღლის ქვეშ, ნარატიული ძეგლები და ტრაგედიების ტექსტები ხშირად იხსენიებენ ჰეკატომბებს. ამგვარი მსხვერპლშეწირვის ტრადიცია არქაულ მესოპოტამიაში იღებს სათავეს. სისხლიანი რიტუალი საკრალურთან განსაკუთრებულ კავშირს იძენს. ხდება ორი უკიდურესობის შეერთება – ერთის მხრივ უმწეო, დაუცველი მსხვერპლი, ხოლო მეორეს მხრივ უხეში ძალა, რომელიც კლავს. რიტუალის აღმსრულებელი ყველაზე მძაფრად ღმერთს შეიგრძნობს არა ღვთისნიერი ცხოვრებით, ლოცვით, საკრალური ჰიმნებისა და ცეკვების შესრულებით, არამედ ნაჯახის სასიკვდილო დარტყმით. საკრალურია რიტუალი, რომელიც საკრალურ დროსა და ადგილას, საკრალური პიროვნების მიერ ტარდება და სამსხვერპლო ცხოველების დახოცვაში მდგომარეობს. მსხვერპლის მოკვლა საკრალურის განცდის საფუძველია.

აღსანიშნავია, რომ სისხლიანი მსხვერპლშეწირვა მართლმადიდებელი ეკლესიის პრაქტიკის მნიშვნელოვანი ელემენტია. როგორც წესი, რიტუალი ტარდება ეკლესიის ეზოში. მაგალითად გასული საუკუნის 80-იან და 90-იან წლებში დიდუბის ეკლესიის ეზო ხშირად იყო სავსე დაკლული და გატყავებული ცხვრებით. საბჭოთა პერიოდში კი უმოქმედო ეკლესიების შიგნით ხდებოდა ცხვრებისა და სხვა ცხოველების შეწირვა. სისხლიანი რიტუალი მრავალი დეტალისაგან შედგება, რომლებიც ერთად მკაფიოდ ჩამოყალიბებული ცერემონიის სტრუქტურას ქმნიან. მსხვერპლს შუბლზე და რქებზე ამაგრებენ ანთებულ სანთლებს, აჭმევენ მღვდლის მიერ ნაკურთხ მარილს და ასმევენ ნაკურთხ წყალს. ამას მოსდევს ცხოველის ეკლესიის გარშემო სამჯერ შემოტარების პროცესია, რომლის დროსაც, თუ მსხვერპლი თვითონ არ გადაადგილდება, მას მიათრევენ ან პანღურებით აიძულებენ რამდენიმე ნაბიჯის გადაგმას. მღვდლის მონაწილეობა გარკვეული ლოცვების წარმოთქმით და ნაკურთხი წყლის სხურებით ამოიწურება. მასვე ეკუთვნის დაკლული ცხოველის ხორცის ნაწილი. შეწირული ცხოველის სისხლს განსაკუთრებული დატვირთვა აქვს, ზოგიერთ რეგიონში მორწმუნეები თითს ასველებენ მასში და სისხლით შუბლზე ჯვარს გამოისახავენ, რაც ჯანმრთელობისა და წარმატების გარანტიად ითვლება.

დღეისათვის რა მდგომარეობაშია რელიგიის რიტუალური მხარე? მორწმუნე თავისი ეკლესიის მრავალნაირ რიტუალში მონაწილეობს და სწორედ ეს არის მისი ეკლესიურობის მთავარი მიზეზი. თანამედროვე ადამიანს თითქმის არა აქვს საშუალება სხვებთან ერთად გაიზიაროს მსახურებითი ქმედებები, ამიტომ რიტუალის ნებისმიერი ფორმა ძალზედ მიმზიდველია მისთვის, მაშინაც კი თუ ეს რიტუალი აბსოლუტურად არ არის დაკავშირებული  ადამიანური ცხოვრების რეალურ გრძნობებთან და მიზნებთან.

კარლ შმიტის აზრით, თუ გადარჩენის რელიგია ეყრდნობა წინასწარმეტყველის, მოგვის, ჯადოქრის ავტორიტეტს, სახელმწიფო იძულებულია დაეყრდნოს გმირი-პოლიტიკოსის ავტორიტეტს. სახელმწიფო იარაღად იყენებს ქარიზმაზე დაფუძნებულ თანამედროვე მითს, რომელიც ადამიანს აიძულებს აფექტური არჩევანის გაკეთებას. 

ავტორიტარულ პოლიტიკურ სისტემებში ბელადები კარგად ხედავენ ერთობლივი რიტუალების მოთხოვნილებას და ამიტომ აწესებენ პოლიტიკური ცერემონიების ახალ ფორმებს, რომლებიც აკმაყოფილებენ აღნიშნულ მოთხოვნილებას და უნერგავენ რიგით მოქალაქეს ახალ პოლიტიკურ რწმენას.

ამჟამად მრავალ სახელმწიფოში არსებობს რელიგიურობის ფორმა, რომელსაც შეიძლება სამოქალაქო რელიგია (civil religion)  ვუწოდოთ. მორწმუნე ვალდებულია სწამდეს სახელმწიფო, მისი ლიდერები და საზოგადოებრივი მოწყობის ფორმა. მაგალითად: “ჭეშმარიტ მოქალაქეს უყვარს თავისი სამშობლო”. რისთვის? რატომ უყვარს? ამგვარი კითხვები მკრეხელობაა, რადგან საკრალურში ეჭვის შეტანა არ შეიძლება. სამოქალაქო რელიგია გულისხმობს  რწმენას და სიყვარულს სახელმწიფოს ლიდერებისადმი მხოლოდ იმიტომ, რომ ისინი პრეზიდენტები ან მეფეები არიან.  მოქალაქეს უნდა სწამდეს სახელმწიფოსა და პარტიის ბელადების ზებუნებრივი ძალისა და უდიდესი სიბრძნის. მათი შეურაცხყოფაც მკრეხელობაა.

სამოქალაქო რელიგიის მრავალი ვარიანტისათვისაა დამახასიათებელი საკუთარი ერის განსაკუთრებულობის რწმენა. ეს იდეა ფორმითა და შინაარსით ფაქტიურად ემთხვევა ერის ღვთისაგან რჩეულობის იდეას.

სამოქალაქო რელიგიას, როგორც ყველა სხვა რელიგიას, გააჩნია რიტუალების და საკრალური საგნების (დროშა, ღერბი, ბელადების პორტრეტები) სისტემები. მათდამი დამოკიდებულება განსაკუთრებული ემოციითაა დამუხტული. ჰიმნის შესრულების რიტუალის დარღვევა ან დროშისადმი უპატივცემლობა იწვევს  სასჯელს და მორწმუნეების, ანუ ხსენებული რელიგიის ადეპტი მოქალაქეების მხრიდან აგრესიას.

სამოქალაქო რელიგია სახელმწიფოს საქმიანობის რიტუალიზაციის და საკრალიზაციის შედეგად ყალიბდება. ამ პროცესს ძლიერ სტიმულს აძლევს სამხედრო კონფლიქტები, რომლებიც უკიდურესად ამძაფრებენ რელიგიურ-პატრიოტულ გრძნობებს. ასეთ დროს მასები და ბელადები მოითხოვენ სამხედრო პრაქტიკის საკრალიზაციას, რადგან სხვანაირად ბელადისათვის რთულია დაარწმუნოს ჯარისკაცი სიცოცხლე გაწიროს, თვითონ ამ უკანასკნელისათვისაც შეუძლებელია ყოველ წამს თავს საფრთხეში იგდებდეს. საკრალური სამშობლოსა და ბელადისადმი რწმენა, ირაციონალურ სამხედრო პრაქტიკასაც საკრალურ მნიშვნელობას ანიჭებს და ქრება რთულ კითხვებზე პასუხების ძებნის აუცილებლობა. მაშინ, როცა რწმენა ყოველთვის მარტივ, გასაგებ და ცალსახა პასუხებს იძლევა. 

One Response to მაგიიდან სამოქალაქო რელიგიამდე

  1. cartveli says:

    kargi werilia.

    droulia Teokratiis gzaze mdgeri qveynisTvis.

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / შეცვლა )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / შეცვლა )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / შეცვლა )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / შეცვლა )

Connecting to %s

%d bloggers like this: